ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΑΡΧΑΙΟΥ
ΚΟΣΜΟΥ (Α΄ ΛΥΚΕΙΟΥ)
Ανάλυση ιστορικού
παραθέματος
Με βάση την παρακάτω
μαρτυρία του Θουκυδίδη για τον Περικλή, από ποια χαρίσματα διακρινόταν ο Αθηναίος πολιτικός του 5ου αιώνα;
Ο Περικλής είχε μεγάλο κύρος και
μεγάλες ικανότητες, και αποδείχτηκε φανερότατα ανώτερος χρημάτων. Ήταν γι’ αυτό
σε θέση να συγκρατεί το λαό, χωρίς να περιορίζει την ελευθερία του. Δεν
παρασυρόταν από τον λαό, αλλά εκείνος τον καθοδηγούσε. Δεν προσπαθούσε να
αποκτήσει επιρροή με παράνομα μέσα και δεν κολάκευε το πλήθος με ρητορείες και
είχε τόσο μεγάλο κύρος, ώστε μπορούσε να τους εναντιωθεί και να προκαλέσει την
οργή τους. Όταν καταλάβαινε ότι οι συμπολίτες του, από υπεροψία, γίνονταν
υπερβολικά τολμηροί, ενώ δεν το επέτρεπαν οι περιστάσεις, τους συγκρατούσε φοβίζοντάς
τους με τα λόγια του κι όταν τους έβλεπε φοβισμένους χωρίς λόγο, τους έδινε
θάρρος. Έτσι η πολιτεία φαινομενικά ήταν δημοκρατία, ενώ πραγματικά την
κυβερνούσε ο πρώτος της πολίτης.
Θουκυδίδης, Ιστορία, Α΄, 96 (μετ. Άγγ. Βλάχου)
Απάντηση
Ο Θουκυδίδης στο παραπάνω παράθεμα απαριθμεί σειρά χαρισμάτων του Περικλή
φιλοτεχνώντας μια «αγιογραφία» του Αθηναίου ηγέτη. Ειδικότερα, εστιάζει στην
ισχυρή προσωπικότητα του Περικλή και το υψηλό του κύρος, ενώ αναδεικνύει και τα
ηθικά του χαρίσματα. Ο Περικλής, λοιπόν, σύμφωνα με τον σύγχρονό του ιστορικό
Θουκυδίδη, είχε την ικανότητα να νουθετεί τον αθηναϊκό λαό χωρίς, ωστόσο, να
περιορίζει τις ατομικές του ελευθερίες. Έχοντας οικοδομήσει σχέση εμπιστοσύνης
με τον λαό, ο Περικλής, κατά τον Θουκυδίδη, δε δίσταζε να επικρίνει τη στάση
των πολιτών, όταν έκρινε ότι αυτή δεν ευνοούσε τα συμφέροντα της πολιτείας
(αυτό που αργότερα οι Διαφωτιστές αποκάλεσαν «γενικό καλό»). Στηλίτευε την
παράλογη τόλμη ή τον φόβο των πολιτών σε περιπτώσεις που θεωρούσε ότι δεν είχαν
κάνει σωστή εκτίμηση της κατάστασης. Προφανώς ο Περικλής διακρινόταν, σύμφωνα
με την καταγραφή του Θουκυδίδη, από ισχυρή αυτοπεποίθηση ώστε να μην επηρεάζει
τις πολιτικές του αποφάσεις η πρόκληση του αισθήματος της οργής των πολιτών
προς το πρόσωπό του. Ο ίδιος δεν ήταν δημαγωγός· αντίθετα ήταν επιδέξιος
ρήτορας ώστε να κατορθώνει να πείθει τον λαό να υποτάσσεται αναντίρρητα στη
θέλησή του. Δεν κολάκευε τους πολίτες ούτε επιστράτευε αθέμιτα μέσα για να
αυξήσει την πολιτική του επιρροή. Επιπλέον, εκτός από τις δεξιότητές του στη
διαχείριση των κοινών και την επιδραστικότητά του στους συμπολίτες του, ο
Θουκυδίδης επισημαίνει και την ηθική ακεραιότητα τους ανδρός, καθώς τον θεωρεί
«υπεράνω χρημάτων» και αδωροδόκητο. Εάν λοιπόν, η κρίση του Θουκυδίδη για τον
Περικλή είναι αμερόληπτη ‐το πολύπλευρο έργο του Περικλή ως επί σειρά ετών κυβερνήτη
της Αθήνας του 5ου αιώνα δεν μας κάνει να αμφιβάλλουμε‐ θα μπορούσε να λεχθεί ότι ο Περικλής
είχε το «χάρισμα» του ηγέτη που ελάχιστοι αρχηγοί κρατών στο σύγχρονο κόσμο
διαθέτουν. Κατά συνέπεια, δε θα πρέπει να θεωρηθεί ως υπερβολή και η
καταληκτική απόφανση του Θουκυδίδη για την αθηναϊκή δημοκρατία του 5ου αιώνα ως
«ενός ανδρός αρχή».
