Η Βιομηχανία (σ. 29-31)

Με βάση τα παραθέματα και τις ιστορικές σας γνώσεις να απαντήσετε στα ακόλουθα ερωτήματα: α) Ποιοι ήταν οι ανασταλτικοί (: αρνητικοί) παράγοντες της ανάπτυξης της ελληνικής βιομηχανίας τον 19ο αιώνα; β) Πως εξελίσσεται η πορεία της ελληνικής βιομηχανίας από το 1870 μέχρι το τέλος των Βαλκανικών Πολέμων (1912-1913);

Αν η κυριαρχία της μικροϊδιοκτητικής αγροτικής μονάδας έπαιξε ανασταλτικό, ίσως απαγορευτικό  ρόλο στη δημιουργία μεγάλης ιδιοκτησίας, έπαιξε εξίσου ανασταλτικό ρόλο και στη δημιουργία προλεταριάτου στις πόλεις, μιας και δεν αποδέσμευε εργατικές δυνάμεις που θα μπορούσαν να κατευθυνθούν στη βιομηχανία, και σε γενικές γραμμές δεν την αγροτική έξοδο. Η αύξηση του αριθμού των προσώπων που απασχολούνταν στη γεωργία και η μείωση εκείνου της βιοτεχνίας κατά τη δεκαετία του 1850 που επεσήμανε ο Σ. Σπηλιωτάκης βρίσκει τη δικαίωσή της σε αυτό το μηχανισμό. Εδώ μάλιστα αξίζει να επισημανθεί ένα φαινόμενο που εικονογραφεί τους βραδείς ρυθμούς της οικονομικής εξόδου που εξακολουθούσαν να ισχύουν και κατά τις επόμενες δεκαετίες και που δείχνει ταυτόχρονα με πόσο «μοντέρνο» τρόπο λύθηκε το πρόβλημα της δημιουργίας φθηνού εργατικού δυναμικού, απαραίτητου στοιχείου στη νέα φάση στην οποία έμπαινε η ελληνική οικονομία αυτή την εποχή. Όταν κατά τη διάρκεια του 1870 άρχισαν τα μεγάλα δημόσια έργα και η ίδρυση των πρώτων βιομηχανιών, η «σχετική» έλλειψη ντόπιων εργατικών χεριών ανάγκασε τους επιχειρηματίες να οργανώσουν τη μετανάστευση Ελλήνων ή αλλοεθνών εργατών από την Οθωμανική Αυτοκρατορία. (Β. Παναγιωτόπουλος, Η Βιομηχανική Επανάσταση και η Ελλάδα 1832-1871, εκδ. Θεμέλιο, Αθήνα, 1980, σ. 229-230.)

Απάντηση

α) Το ιστορικό παράθεμα αναδεικνύει το πρόβλημα της έλλειψης εργατικού δυναμικού ως ανασταλτικού παράγοντα για την ανάπτυξη της βιομηχανίας στην Ελλάδα του 19ου αιώνα. Η κυρίαρχη τάξη των μικρογαιοκτημόνων στην ελληνική ύπαιθρο ήταν «ριζωμένη» στη γη τους και εμφανιζόταν απρόθυμη να μετακινηθεί στις πόλεις για να καλύψει τις ανάγκες σε φθηνό εργατικό δυναμικό του αναδυόμενου κλάδου της βιομηχανίας και παράλληλα να συγκροτήσει ένα ισχυρό και δυναμικό προλεταριάτο. Το πρόβλημα αυτό ξεπεράστηκε, όπως αναφέρεται στην ιστορική πηγή, με την οργανωμένη «εισαγωγή» Ελλήνων ή αλλοεθνών εργατών από την Οθωμανική Αυτοκρατορία στην οποία προέβησαν οι επιχειρηματίες. Πρόκειται για λύση που ακολουθήθηκε και σε άλλες περιόδους της ελληνικής και παγκόσμιας οικονομικής ιστορίας, αλλά για την εποχή εκείνη ήταν οπωσδήποτε ασυνήθιστη. Ωστόσο, η έλλειψη φθηνού εργατικού δυναμικού δεν ήταν το μοναδικό πρόβλήμα που αντιμετώπιζε η σπαργανώδης ελληνική βιομηχανία της περιόδου. Κοντά σε αυτό, έπρεπε να αντιμετωπιστεί το πρόβλημα της μικρής έκτασης της εγχώριας αγοράς, των πιέσεων που ασκούσαν τα εισαγόμενα προϊόντα που σε αρκετές περιπτώσεις εμφανίζονταν περισσότερο «ελκυστικά» και προσιτά στον ντόπιο αγοραστή καθώς και η απουσία εξειδίκευσης του εργατικού δυναμικού. Η άρση κάποιων από τους παραπάνω παράγοντες που τροχοπέδιζαν την ανάπτυξη της ελληνικής βιομηχανίας, ήρθε μετά το 1912-1913, με την ενσωμάτωση μεγάλων εκτάσεων και πληθυσμών.

β) Η απάντηση βρίσκεται στις σελίδες 30 (Χρειάστηκε να περάσουν… ) έως 31 (… ή άλλα ενισχυτικά μέτρα.)